Wie in de eerste helft van de negentiende eeuw door het Midden-Limburgse dorp Herkenbosch liep, zag een boerengemeenschap die werd getekend door hard werken, armoede, maar ook door een enorme veerkracht. In deze roerige tijd, waarin grenzen verschoven en het gebied jarenlang de facto onder Belgisch bestuur viel, bouwden Leonard Seuntjens en Anna Maria Biermans aan hun bestaan. Hun verhaal is een klassiek, maar aangrijpend voorbeeld van overleven op de schrale zandgronden.
Een huwelijk met een verleden
Wanneer de 25-jarige knecht Leonard en de 30-jarige Anna Maria op 19 november 1828 in het huwelijk treden, dragen beiden al een behoorlijke rugzak met zich mee. Anna Maria is een buitenechtelijk kind. Haar moeder, de ongehuwde Gertrudis Biermans, was echter geen arme verschoppelinge; zij stamde uit een welgestelde boerenfamilie en bezat aanzienlijke landerijen. Omdat Gertrudis nooit trouwde, vielen deze landerijen buiten elke huwelijksgemeenschap en kon Anna Maria dit indrukwekkende patrimonium (erfdeel) ongeschonden overnemen.
Aan de kant van bruidegom Leonard is er sprake van een persoonlijk drama: zijn moeder, Maria Catharina Buijsers, kan niet bij de bruiloft aanwezig zijn. Ze zit op dat moment in hechtenis in de gevangenis van Maastricht en moet via een notariële akte toestemming geven voor het huwelijk van haar zoon. Tegen deze roerige achtergrond, en zonder dat ze zelf hun handtekening onder de akte kunnen zetten wegens 'ongeleerdheid', begint het jonge paar aan hun gezamenlijke leven.
Zware leningen in het Belgisch tijdperk
Het echtpaar vestigt zich in een huis met stallen en een moeshof aan de Zandberg (de huidige Daelenbroekweg in Herkenbosch). Anna Maria brengt maar liefst elf percelen land, heide en tuin in het huwelijk, samen goed voor bijna een hectare. Leonard brengt zelf de helft van vijf andere landbouwpercelen in.
Toch heeft het gezin het niet makkelijk. In 1834, tijdens de Belgische Opstand waardoor in dit grensgebied met Belgische franken wordt betaald, sluiten ze bij een notaris een zware lening af van 205 frank bij een Duitse koopman. Het is een enorm bedrag voor een boerengezin. Om de koopman zekerheid te bieden, geeft Anna Maria haar elf persoonlijke percelen op de Zandberg als onderpand. Als ze niet kunnen betalen, raken ze haar hele familie-erfenis kwijt. Twee jaar later, in 1836, blijkt dat ze ook nog een jaarlijkse erfpacht verschuldigd zijn aan de plaatselijke armenzorg, het 'Bureau van Weldadigheid'.
Een dubbelleven om te overleven
Hoe betaal je zo'n torenhoge schuld af als de oogst op de zandgronden soms tegenvalt? Leonard en Anna Maria kiezen voor een strategie die in die tijd vaker voorkwam, maar ongekend hard werken vereiste: een gecombineerd bestaan.
Naast het werk op hun eigen akkers, verhuurt Leonard zich buiten de oogstseizoenen als dagloner en trekt hij rond als scharenslijper. Met dit ambacht probeert hij het broodnodige contante geld bij elkaar te sprokkelen. Terwijl hij op pad is, rust de zware taak van het boerenbedrijf op de schouders van Anna Maria. Niet voor niets staat zij in de officiële documenten steevast te boek als 'akkersvrouw' of 'landbouwster'. Samen verdedigen ze hun land met hand en tand.
Onvoorstelbaar verlies
Terwijl ze vechten voor hun bezit, slaat in het huis op de Zandberg het noodlot genadeloos toe. De kindersterfte in de 19e eeuw was hoog, maar het gezin Seuntjens-Biermans wordt wel heel zwaar getroffen. Tussen 1829 en 1842 worden er vijf kinderen geboren. Vier van hen — Jan Leonard, Antoon, Johannes Leonard en Joanna Sophia — sterven in de wieg of als kleuter. Pas bij hun vijfde kind, een zoon genaamd Jan (geboren in 1842), keert het tij. Hij zal de enige zijn die de volwassenheid bereikt.
De eindoverwinning van een Anna Maria
Leonard Seuntjens maakt de volwassenheid van zijn zoon niet meer mee. Het zware, dubbele leven eist zijn tol en hij overlijdt op 18 januari 1851 op slechts 47-jarige leeftijd. In zijn overlijdensakte staat hij genoteerd met de nederige titel 'schaapsherder'.
Anna Maria blijft alleen achter. Wanneer zij tien jaar later, op 13 juni 1861, als 65-jarige landbouwster haar laatste adem uitblaast, wordt pas écht duidelijk hoe succesvol haar levenslange strijd is geweest. Uit de papieren van de belastingdienst (de Memorie van Successie) blijkt dat zij al die jaren geen enkele vierkante meter van haar erfdeel heeft hoeven verkopen. De zware lening uit 1834 is afbetaald. Alle elf de percelen, inclusief het huis op de Zandberg, zijn nog in haar bezit.
Haar enige zoon, Jan Seuntjens, erft op 19-jarige leeftijd zowel het land van zijn vader als het veiliggestelde landgoed van zijn moeder. Met meer dan 1,7 hectare aan grond begint hij zijn volwassen leven als een welvarende boer. De offers van de scharenslijper en de akkersvrouw zijn niet voor niets geweest; de toekomst van de familie Seuntjens in Herkenbosch is veiliggesteld.
In het familierapport Seuntjens-Biermans vind je de feiten en de primaire bronnen waarop dit verhaal gebaseerd is.